Ülseratif kolit (ÜK), kolonda kronik inflamasyona neden olan ve dünya çapında görülme sıklığı giderek artan bir inflamatuar bağırsak hastalığıdır (İBH). ÜK, bireylerin yaşam kalitesini önemli ölçüde etkilediği gibi uzun vadede kolorektal kanser riskinde artışa neden olabilir. Bu nedenle ÜK’nin patogenezini, teşhisini ve tedavisini anlamak hastaların yönetimi ve prognozu için kritik öneme sahiptir.

Ülseratif Kolitin Patogenezi

Ülseratif kolitin etiyolojisi karmaşıktır ve genetik yatkınlık, çevresel faktörler, bağışıklık sistemi, bağırsak mikrobiyotasındaki değişikliklerin bir kombinasyonunu içerir.

Genetik Faktörler: Aile öyküsünde ÜK veya diğer İBH’lerin bulunması bireyin ÜK gelişme riskini artırır. Genetik faktörler, gastrointestinal bariyer fonksiyonunu etkileyen genlerdeki mutasyonları içerebilmektedir.

Çevresel Faktörler: Diyet, sigara kullanımı, enfeksiyonlar ve ilaçlar gibi çeşitli çevresel faktörlerin ÜK gelişiminde rol oynadığı düşünülmektedir. Özellikle batı tipi beslenme alışkanlıkları ve bazı gıda katkı maddeleri ÜK riskini artırabilir.

Bağışıklık Sistemi ve Mikrobiyota: ÜK’li bireylerde genellikle bağırsak mikrobiyotasında dengesizlik (disbiyoz) ve bağışıklık sisteminin aşırı aktivasyonu gözlenir. Sağlıklı bireylerde bağırsak mikrobiyotasındaki iyi ve kötü bakteriler arasında bir denge vardır ve bu denge intestinal bariyerin bütünlüğünün korunmasında önemli bir rol oynar. Ancak ÜK’li bireylerde bu denge bozulur ve proinflamatuar bakterilerin sayısı artar, antiinflamatuar bakterilerin sayısı azalır. Bu durum bağışıklık sisteminin aşırı tepki vermesine ve kolonda kronik inflamasyona yol açar.

Ülseratif Kolitin Klinik Özellikleri ve Tanısı

Ülseratif kolitin semptomları arasında kanlı ishal, karın ağrısı, sık dışkılama ve yorgunluk yer alır. Semptomların şiddeti ve sıklığı hastadan hastaya değişebilir ve zaman içinde dalgalanmalar gösterebilir.

ÜK tanısı; semptomların değerlendirilmesi, fiziksel muayene, laboratuvar testleri, endoskopik inceleme (kolonoskopi) ve biyopsi sonuçlarının bir kombinasyonu ile konur. Kolonoskopi, kolondaki inflamasyonun yaygınlığını ve şiddetini değerlendirmek için kullanılan önemli bir tanısal araçtır. Biyopsi, inflamasyonun mikroskobik düzeyde incelenmesini sağlar ve hastalığın diğer inflamatuar bağırsak hastalıklarından ayırt edilmesine yardımcı olur.

Ülseratif Kolitte Beslenmenin Rolü

Bireylerin beslenme şeklinin ÜK’nin hem gelişiminde hem de yönetiminde önemli bir rol oynadığına dair kanıtlar bulunmaktadır. Diyet, intestinal bariyer fonksiyonunu doğrudan ve dolaylı mekanizmalar aracılığıyla etkileyebilir.

• Doğrudan etkiler: Bazı besinler intestinal epitel hücreleri üzerinde doğrudan toksik etkilere sahip olabilir veya mukus tabakasının yapısını ve işlevini değiştirebilir.
• Dolaylı etkiler: Diyet bağırsak mikrobiyotasının bileşimini ve işlevini etkileyerek dolaylı olarak inflamasyona katkıda bulunabilir veya inflamasyonu azaltabilir.

Ülseratif Kolitte Tıbbi Beslenme Uygulamaları

Ülseratif kolit hastalarında beslenme tedavisi hastalığın evresine, semptomların şiddetine ve bireysel beslenme ihtiyaçlarına göre ayarlanmalıdır.

Aktif dönemde beslenme: Aktif inflamasyon döneminde amaç semptomları hafifletmek, besin eksikliklerini önlemek ve iyileşmeyi desteklemektir. Bu dönemde düşük lifli veya posasız diyetler, sık ve küçük öğünler, yeterli sıvı alımı ve gerekirse enteral veya parenteral beslenme desteği önerilebilir.

Remisyon döneminde beslenme: Remisyon döneminde amaç hastalığın tekrar alevlenmesini önlemek, yeterli ve dengeli beslenmeyi sağlamak ve yaşam kalitesini iyileştirmektir. Bu dönemde akdeniz diyeti gibi sağlıklı beslenme modelleri, yeterli lif alımı ve semptomları tetikleyebilecek gıdalardan kaçınma önerilebilir.

Ülseratif Kolitte Dikkate Alınması Gereken Besinler ve Beslenme Yaklaşımları

Araştırmalar, bazı besinlerin ve beslenme örüntülerinin ÜK riskini veya seyrini etkileyebileceğini göstermektedir.

Farklı diyet yaklaşımları: ÜK yönetiminde kullanılan bazı diyet yaklaşımları arasında Anti-İnflamatuar Diyet (AIP), Spesifik Karbonhidrat Diyeti (SCD), Akdeniz Diyeti ve düşük FODMAP diyeti yer alır. Hastaların uygulayacağı diyet programlarının mutlaka bir beslenme uzmanı tarafından değerlendirilmesi ve yönetilmesi gerekmektedir.

Mikrobiyota ve Ülseratif Kolit Tedavisinde Yeni Yaklaşımlar

Bağırsak mikrobiyotasının ÜK patogenezinde önemli bir etkisi vardır ve bu etkiye göre yeni tedavi yaklaşımları tartışılmaktadır.

Probiyotikler: Canlı mikroorganizmalar olan probiyotikler, bağırsak mikrobiyotasının dengesini iyileştirmeye ve inflamasyonu azaltmaya yardımcı olabilir.

Fekal Mikrobiyota Transplantasyonu (FMT): Sağlıklı donörlerden alınan dışkı mikrobiyotasının ÜK’li bireylere nakledilmesi, bağırsak mikrobiyotasının yeniden düzenlenmesini ve inflamasyonun azalmasını sağlayabilir.

Sonuç

Ülseratif kolit, karmaşık ve kronik seyirli bir hastalıktır. Beslenme, hem hastalığın önlenmesinde hem de tedavisinde kritik bir rol oynar. Bireye özel planlanan beslenme tedavileri; semptomların kontrol altına alınmasına, remisyon sürecinin korunmasına ve yaşam kalitesinin artırılmasına önemli ölçüde katkı sağlayabilir. Mikrobiyotayı hedef alan yaklaşımlar ise, ülseratif kolit yönetiminde umut vadeden yeni tedavi seçenekleri arasında yer almaktadır. Ancak, ülseratif kolit ile beslenme arasındaki ilişkinin tam olarak anlaşılabilmesi için daha fazla bilimsel araştırmaya ihtiyaç vardır.

KAYNAKLAR

• Gros, B., & Kaplan, G. G. (2023). Ulcerative colitis in adults: a review. Jama, 330(10), 951-965.
• Świrkosz, G., Szczygieł, A., Logoń, K., Wrześniewska, M., & Gomułka, K. (2023). Ülseratif kolitin patogenezinde ve tedavisinde mikrobiyomun rolü—Bir literatür taraması. Biyomedikal , 11 (12), 3144.
• Segal, JP, LeBlanc, JF ve Hart, AL (2021). Ülseratif kolit: bir güncelleme. Klinik Tıp , 21 (2), 135-139.
• ÜLKER, İ., & AKBULUT, G. (2017). Ülseratif Kolit Hastalığına Güncel Diyetetik Bakış. Turkiye Klinikleri Journal of Internal Medicine/Türkiye Klinikleri İç Hastalıkları Dergisi, 2(1).
• Qin, L., & Lv, W. (2025). Dietary content and eating behavior in ulcerative colitis: a narrative review and future perspective. Nutrition Journal, 24(1), 12.

Araştırma: Nisa Özşıpkagil